De uitdaging: klimaatadaptatie op een representatief plein
De Grote Markt van Genk was een klassiek stadscentrumplein: representatief, functioneel, maar grotendeels verhard. Op warme zomerdagen liep de temperatuur er hoog op en bij hevige regen stroomde het water rechtstreeks naar de riolering. De stad Genk koos ervoor om klimaatadaptatie als primaire drijfveer te nemen voor de heraanleg — niet als bijzaak, maar als hoofdreden.
Dat is een belangrijk onderscheid. Veel pleinherinrichtingen starten vanuit een esthetische of verkeerskundige vraag, en voegen pas achteraf "wat groen" toe. In Genk was het omgekeerd: het groen bepaalde het ontwerp, en de rest volgde.
De oplossing: 78 bomen, een verdeling in drie zones en doorwortelbaar substraat
Het ontwerp van Bas Smets steunt op vier technische keuzes die samen het verschil maken:
78 bomen, geselecteerd op klimaatrobuustheid. De soortenkeuze omvat onder meer honingbomen (Styphnolobium) en esdoorns, soorten die bekendstaan om hun bestendigheid tegen hitte en droogte. Aan de buitenzijden van het plein staan bomen die meer licht doorlaten — belangrijk voor de aangrenzende terrassen. In het midden staan dichtere en hogere soorten die meer schaduw creëren. De mix bevat variatie in vruchten, bladkleur en boomvorm, wat het plein het hele jaar door visueel interessant houdt.
Doorwortelbaar substraat onder de verharding. Dit is de technische sleutel die bomen in een pleinomgeving in leven houdt. Een speciale grondmengeling onder verhardingen biedt voldoende ruimte en structuur voor wortelgroei zonder de bovenliggende verharding te beschadigen. Zonder dit substraat zouden de 78 bomen binnen een decennium sterven — een veelgemaakte fout bij minder ambitieuze pleinherinrichtingen.
Verdeling in drie zones met verschillende toegankelijkheid. Het plein is opgedeeld in drie groene zones. De middelste zone is opengesteld als betreedbaar groen — een avontuurlijke speelplek voor kinderen. De twee andere zones zijn afgesloten voor het publiek, waardoor vaste planten en spontane ontwikkeling er alle ruimte krijgen. Dit onderscheid tussen "actief" en "rustig" groen is een ontwerpkeuze die te weinig in Vlaamse pleinen wordt toegepast.
Groen krijgt voorrang, ook bij evenementen. Misschien de meest politiek gevoelige keuze: de stad bepaalt expliciet dat het groen voorrang krijgt op elk ander gebruik, óók tijdens evenementen. Voor een stadscentrum waar regelmatig markten, optredens en feesten plaatsvinden, is dat een sterke afbakening.
Het participatieproces van Bas Smets
Een van de opvallende aspecten van het project is de intensieve participatie. Bas Smets en de stad Genk werkten niet alleen met bewoners, maar ook expliciet met handelaars en horeca — de groepen die bij een pleinherinrichting vaak de luidste stemmen zijn. Door hen vroeg te betrekken en continu te blijven communiceren tijdens de werken, konden veel bezwaren preventief worden opgevangen.
Wat kan jouw gemeente hieruit leren?
1. Klimaatadaptatie als primaire drijfveer verandert het hele ontwerp. Door klimaat vanaf dag één als hoofdreden te nemen, wordt groen geen decoratie maar de ruggengraat van het project. Dat levert betere resultaten op dan projecten waar groen achteraf wordt toegevoegd.
2. Doorwortelbaar substraat is niet optioneel. Voor elke boom in een stedelijke pleinomgeving is dit een must. De kosten lijken hoog in de begroting, maar zijn verwaarloosbaar vergeleken met de kosten van bomen die na tien jaar dood zijn en moeten worden vervangen.
3. Verdeel het groen in "actief" en "rustig". Niet elk groen moet betreedbaar zijn. Door bewust sommige zones te sluiten, geef je vaste planten en spontane ontwikkeling de kans om een robuust ecosysteem op te bouwen. Combineer dat met één expliciete "speel"-zone en je bedient zowel natuur als recreatie.
4. Politiek commitment is essentieel. De keuze om groen voorrang te geven op evenementen is niet zomaar een ontwerpkeuze — het is een politiek statement dat jaren na de oplevering moet worden volgehouden. Leg dit vast in beleidsdocumenten, niet alleen in het ontwerpdossier.
5. Betrek handelaars en horeca expliciet. Zij zijn de meest zichtbare stakeholders bij een pleinherinrichting. Een goede participatie met hen voorkomt politieke druk tijdens de werken.
Erkenning
Tweede plaats in de categorie ‘Pleinen’ tijdens de Openbaargroen-awards 2024
Label ‘PLUSgroen’ tijdens de Openbaargroen-awards 2024
Label ‘Klimaatbestendig project’ tijdens de Openbaargroen-awards 2024
FAQ: veelgestelde vragen over het Stadsbos in de Marktstraat van Genk: 78 bomen middenin het stadscentrum
- Is het Stadsbos Genk een echt bos?
Nee — het is de heraangelegde markt van Genk met 78 bomen. De naam 'Stadsbos' is de lokale benaming voor het project. - Hoeveel verharding werd groen?
1.685 m² van de oorspronkelijke 6.400 m² verharding. - Welke bomen werden geplant?
78 klimaatrobuuste bomen, waaronder honingbomen en esdoorns, in drie zones met variatie in soort, vorm en functie. - Wie ontwierp het?
Landschapsarchitect Bas Smets, in nauwe samenwerking met stad, bewoners, handelaars en horeca. - Wat is doorwortelbaar substraat?
Een speciale grondmengeling onder verhardingen die boomwortels ruimte geeft om te groeien zonder de verharding te beschadigen. - Wat kostte de heraanleg?
€ 3.300.000 voor 7.000 m², ongeveer € 471 per vierkante meter. - Is het groen betreedbaar?
Eén zone is betreedbaar als avontuurlijke speelplek. Twee zones zijn afgesloten voor het publiek.
