De uitdaging: een plek van afscheid die ook een plek van leven wil zijn
Een begraafplaats is altijd een gelaagde ruimte. Ze herbergt het verleden, maar ze staat in het heden. Ze vraagt om respect, maar ook om gebruik. Ze is privé en tegelijk publiek. Voor veel Vlaamse gemeenten is de heraanleg van zo'n site een delicate kwestie: te veel ingrijpen voelt oneerbiedig, te weinig ingrijpen bevestigt het beeld van een stille, versteende plek waar bewoners alleen komen wanneer het moet.
Menen koos voor een radicaal andere benadering. De stad besloot de begraafplaats aan de Zandputstraat te heropenen naar de stad — letterlijk en figuurlijk. Niet door haar herkenbaarheid als herdenkingsplek te ondermijnen, maar door haar meervoudige rollen expliciet te omarmen: serene herdenkingsruimte én warme ontmoetingsruimte én schakel in de groenblauwe dooradering van Menen.
De oplossing: vier ontwerpkeuzes die samen werken
Het ontwerp van Fallow bv combineert vier ingrepen die elkaar versterken.
Massale ontharding. Maar liefst 4.031 m² verharding werd omgevormd tot groen, en nog eens 5.727 m² tot grindgazon dat regenwater doorlaat. Samen is dit bijna 10.000 m² — de helft van de totale oppervlakte — dat van steen naar leven werd omgetoverd. Het regenwater dat vroeger naar de riolering stroomde, kan nu ter plaatse in de bodem infiltreren. Dat ontlast het rioleringsnet, voedt de grondwatertafel en zorgt dat de beplanting in droge periodes over vocht beschikt.
Beplanting in lagen. Het ontwerp werkt met inheemse en bijenvriendelijke soorten, opgebouwd in verschillende lagen. Vroege bloembollen in het voorjaar, zomerbloeiers, siergrassen die ook in de winter structuur brengen. Bestaande bomen bleven behouden en nieuwe exemplaren werden toegevoegd voor extra leven en schaduw. Het resultaat is een begraafplaats die in elk seizoen iets te bieden heeft — geen kale vlakte in december, geen overgroeide chaos in juli.
Erfgoed als materiaal. Een van de meest treffende details: de oude grafstenen werden niet afgevoerd maar kregen een tweede leven als stapstenen in het hoofdpad. Een subtiele knipoog naar het verleden, een circulaire ontwerpkeuze, en een erfgoedgevoelige manier om met het bestaande materiaal om te gaan. De historische lagen van de site blijven daarmee letterlijk onder de voeten van de bezoeker aanwezig.
Sobere, duurzame materialen. De nieuwe verharde zones zijn waterdoorlatend, de materialen zijn duurzaam en sober gehouden. Rust en eenvoud blijven centraal — het is nog altijd een begraafplaats, geen speelplein. Maar binnen dat kader is elk materiaal bewust gekozen op zowel functionaliteit als ecologie.
Een schakel in de groenblauwe dooradering van Menen
Wat dit project extra betekenisvol maakt, is de strategische ligging in de stad. De begraafplaats ligt op een positie waar ze andere groenzones verbindt. Door de transformatie van versteend naar groen is ze een volwaardige schakel geworden in de groenblauwe dooradering van Menen — het netwerk van groen en water dat de stad klimaatbestendig en biodivers moet maken.
Voor bestuivers betekent dit dat de Zandputstraat geen eiland meer is maar een stapsteen in een corridor die hen toelaat om zich doorheen de stad te verplaatsen. Voor bewoners betekent het dat de begraafplaats niet langer een geïsoleerd programma heeft, maar deel uitmaakt van de groene ruimte waar ze sowieso doorheen wandelen.
Wat kan jouw gemeente hieruit leren?
1. Begraafplaatsen zijn het best onderbenutte groenpotentieel van een stad. Vrijwel elke Vlaamse gemeente heeft een of meer oudere begraafplaatsen die in een vergelijkbare toestand zijn als de Zandputstraat vóór de heraanleg: versteend, functioneel, gesloten. Stuk voor stuk zijn het kansen om ontharding, biodiversiteit en klimaatbeleid te combineren met respect voor de herdenkingsfunctie.
2. Denk aan de strategische ligging in het stadsnetwerk. De grote waarde van de heraanleg in Menen zit niet alleen binnen de muren van de begraafplaats zelf, maar in de rol die de site speelt in de groenblauwe dooradering. Wanneer je een begraafplaats vergroent, maak dan in het ontwerp expliciet zichtbaar hoe ze verbindt met andere groenstructuren — parken, straatbomen, waterlopen.
3. Herbruik het bestaande materiaal. De oude grafstenen als stapstenen is een ontwerpkeuze die zowel erfgoedgevoelig als circulair is. Voor veel gemeenten met oudere begraafplaatsen ligt er vergelijkbaar materiaal opgestapeld dat wacht op een tweede leven. Vraag je ontwerper expliciet om dit mee te nemen.
4. Kies voor lagen in de beplanting. Een begraafplaats moet er elk seizoen waardig uitzien. Dat vraagt bewuste planning: vroege bollen, voorjaars- en zomerbloeiers, siergrassen die in de winter structuur houden. Het onderhoud is hoger dan bij standaardgazon, maar de waarde voor biodiversiteit en visuele beleving is een veelvoud.
5. Communiceer met de nabestaanden vóór je begint. De gevoeligheid rond een begraafplaats laat zich niet oplossen met een participatietraject achteraf. Vraag vroeg in het proces hoe bewoners over de transformatie denken, zodat je hun zorgen in het ontwerp kan integreren. Dat is geen garantie op consensus, maar het voorkomt dat goed bedoelde beleidsbeslissingen als een overval aanvoelen.
Erkenninng
Eerste plaats in de categorie ‘Begraafplaatsen’ tijdens de Openbaargroen-awards 2025
FAQ: veelgestelde vragen over de parkbegraafplaats Zandputstraat in Menen
- Wat is een parkbegraafplaats?
Een begraafplaats die bewust als groene publieke ruimte is ingericht, met minimale verharding, inheemse beplanting en infiltratiecapaciteit voor regenwater. Een plek van herdenking die ook als park functioneert. - Hoeveel verharding werd omgevormd in Menen?
4.031 m² verharding werd groen, 5.727 m² werd grindgazon. Samen bijna 10.000 m² ontharding op een totaal van 20.000 m². - Wat gebeurde er met de oude grafstenen?
Ze kregen een tweede leven als stapstenen in het hoofdpad — een subtiele erfgoedverwijzing. - Welke beplanting werd gekozen?
Inheemse en bijenvriendelijke soorten in lagen: vroege bollen, voorjaars- en zomerbloeiers, siergrassen voor winterstructuur. - Kan een begraafplaats echt onderdeel zijn van een klimaatstrategie?
Ja. De Zandputstraat is een schakel in de groenblauwe dooradering van Menen. - Wat kostte de heraanleg?
€ 1.019.750 voor 20.000 m² — ongeveer € 51 per vierkante meter.
Erkenning
Dit project ontving in 2025 de Openbaargroen-award als 1e laureaat in de categorie Begraafplaats, toegekend door de Vereniging voor Openbaar Groen (VVOG). De jury prees de doordachte combinatie van ontharding, biodiversiteit en groenblauwe dooradering, en noemde het project "een serene, maar tegelijk dynamische plek die uitnodigt tot verstilling én beleving".
